Anadolu'daki Türk kütüphaneleri : (İstanbul dışındaki) (Anadolu Selçuklu Dönemi'nden Cumhuriyet Dönemi'ne kadar)

Anadoluʼda, İstanbul dışında, Anadolu Selçuklu Dönemiʼnden Cumhuriyetʼin ilanına kadar günümüze ulaşabilmiş, gerek bir yapının içinde gerek bir yapıya bitişik gerekse bağımsız olarak inşa edilmiş kütüphaneleri incelediğimiz çalışmamızda, 47 yerleşim merkezinde mevcut 69 yapı yer almaktadır. Bunlardan 25ʼi bir yapının içinde yer alan kütüphaneler, 16ʼsı bir yapıya bitişik olarak inşa edilmiş kütüphaneler, 28ʼi ise herhangi bir yapıya organik bağı olmadan bağımsız olarak inşa edilmiş kütüphanelerdir. Kaynaklardan ve belgelerden sayıca daha çok olduğu tespit edilen kütüphanelerin büyük kısmı, yıkılarak günümüze ulaşamamıştır. Anadolu kütüphaneleri, genellikle, kare planlı, üstü bir kubbeyle örtülü kübik yapılardır. Bazen kare planlı mekanın önünde üç birimli bir revak, eyvan şeklinde bir ön mekan ya da dikdörtgen şekilli kapalı bir mekan bulunabilmektedir. Dikdörtgen ve çokgen planlı örnekler kare plana göre daha az kullanılmıştır. Çokgen planlı örneklerde daha çok sekizgen şema tercih edilmiştir. Kütüphane mimarisinde kitapların nemden korunması oldukça önemsenmiş, bu nedenle yapılar genellikle bir platform üzerinde inşa edilmiştir. Genellikle tek mekandan ibaret olan kütüphanelerde, okuma salonu ve kitap deposu olarak aynı mekan kullanılmıştır. Az sayıda örnekte kütüphane, birbirine bitişik iki mekandan meydana gelmektedir. Anadoluʼda birbirine bitişik iki mekanlı bağımsız kütüphanelerin XIX. yüzyılda inşa edildikleri görülmektedir. Bu örneklerde öndeki büyük mekan okuma salonu, arkadaki daha küçük mekan kitap deposudur. Anadolu kütüphanelerinde süsleme olarak taş, tuğla, alçı, ahşap ve kalemişi süslemeler görülmekte bunlar da az sayıda örnekte sınırlı alanlarda karşımıza çıkmaktadır. Anadolu Kütüphaneleriʼnin İstanbul Kütüphaneleriʼne göre daha küçük ve mütevazı, plan tipleri açısından pek fazla arayış ve çeşitlilik içermeyen küçük boyutlu yapılar olduğu görülmektedir.