Danişmendname'deki epik ve dini unsurlar

Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslâmlaşmasında; "Gaziyân-ı Rûm, "Ahiyân-ı Rûm",Bacıyân-ı Rûm", "Abdalân-ı Rûm" gibi adlarla anılan zümreler büyük bir rol oynar. Bunlar arasında ilk büyük fâtihlerden olan Sarı Saltuk, Seyyid Battal Gazi ve Melik Dânişmed Gazi bulunmaktadır. Bu şahsiyetlerin her biri; halk muhayyilesine göre iyi bir hitap, bir kahraman, bir veli, bir bilgin, bir mutasavvıftır. Bu büyük şahsiyetler etrafında oluşan menkıbeler, Orta dönem Türk Destanları'nın konusunu teşkil eder ve genel kabule göre İslamî-Türk Destanları adını alır. Çalışmamızın konusu olan Dânişmendnâme de, bir İslamî Türk destanı ve Melih Danişmend'in Menkıbesidir. Dânişmendnâme, Melih Dânişmend Gazi'nin şahsiyeti etrafında toplanır ve Anadolu fütuhatına ait Türk Destanının ikinci dairesini teşkil eder. Dânişmendnâme, Dânişmend Gazi'nin ölümünden (M.1105) yaklaşık 140 yıl sonra, sözlü gelenekten Anadolu Türkmen çevresinde ve gazi topluluklarında okunması için ilk defa toplanarak, Mevlanâ İbn Alâ tarafından yazıya geçirilir. Fakat bu ilk destan elimizde yoktur. Bir asır sonra Tokatlı Arif Ali, bize ulaşan biçimi ile, eserin edebi önemini çok artıran mistik ve savaştan esinlenen mısralar ilâve ederek destanı yeniden kaleme alır. Üçüncü defa Tarihçi Ali tarafından ele alınır. Bu çalışmamızda İrene Melikoff'un "La Geste de Melik Dânişmend" adlı iki ciltlik Fransızca eserinden büyük ölçüde faydalandık. Melikoff, Paris Milli Kütüphanesi'ndeki yazıyı esas alarak nüsha kaşılaştırması yaptığı Dânişmendnâme'nin, metnini yayınlamıştır. "Dânişmendnâme'deki Epik ve Dini Unsurlar" başlığını taşıyan çalışmamızın temelini, Melikoff'un bu metni teşkil etmektedir. Araştırmamızın plânı hakkında kısa bir bilgi vermenin faydalı olacağı kanaâtindeyiz. Giriş kısmında, tarihi kaynaklara ve destanın metnine dayanarak Melih Dânişmend Gazi ve Dânişmendnâme hakkında genel bilgiler verdik. Sırasıyla epik tür ve Türk-İslâm toplumunda epik türle gelişen insan tiplerini tanıttıktan sonra Dânişmendnâme'nin nüshaları üzerinde durduk, destanın teşekkül ve tesbitini anlattık, Dânişmend Gazi'den ve Dânişmendnâme'den bahseden kaynaklara yer verdik. Dânişmend Gazi'nin Tarihi Efsânevi Şahsiyeti'ni tesbit etmeye çalıştık. Birinci bölümde, destandaki epik motfleri tahlil edip, aynı tür eserlerdeki motiflerle karşılaştırmayı denedik. İkinci bölümünde, destandaki dini motifleri tanıttık. İslâmi zihniyet ve hayat tarzının destana nasıl yansıdığını ve bunların etkisiyle Dânişmend'in nasıl bir kişiliğe büründüğünü tesbite çalıştık. Bu bölümden sonra araştırmanın tamamından çıkan sonuçları gösterdik. Dânişmendnâme'nin metni daha önce yayınlandığı için, biz sonuç bölümünden sonra destanın kısa bir özetini koyduk. Daha sonra araştırma sırasında başvurduğumuz Bibliyografya'yı verdik.