Bir ideoloji aktarım aracı olarak çeviri: Tanzimat'tan Kadın Çevresi'ne Türkiye'de feminist düşüncenin eyleyici odaklı tarihi

Bu çalışma, Türkiye'de feminizmin dolaşıma girişinde çevirinin rolünü, bireysel ve kurumsal eyleyiciler ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda çeviri, yalnızca dilsel bir aktarım süreci olarak değil, aynı zamanda ideolojik ve kültürel bir yeniden üretim alanı olarak ele alınmaktadır. Araştırma, Türkiye'nin ilk feminist yayın serisini yayımlayan, ancak feminist olarak nitelendirilemeyecek Payel Yayınları ve feminist bir kolektif olarak Kadın Çevresi'nin yayıncılık pratiklerine odaklanmaktadır. Bu iki örnek üzerinden, feminist metinlerin seçimi, çeviri stratejileri, söylemsel sunumu ve dolaşıma sokulma biçimleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir. Çalışmanın kuramsal çerçevesi, çevirinin kuramların dolaşımındaki tanıtıcı ve şekillendirici rolü, kültür repertuarı yaklaşımı ve eyleyici-odaklı bakış açısı üzerine kuruludur. Yöntemsel olarak ise, Franco Moretti'nin "uzak okuma" yaklaşımı, yarı yapılandırılmış görüşmeler ve Virginia Braun ve Victoria Clarke tarafından geliştirilen yansıtıcı tematik analiz yöntemini bir arada kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, çevirinin ve çevirmenliği de uğraş edinmiş eyleyicilerin Türkiye'de feminist düşüncenin oluşumunda ve yaygınlaşmasında belirleyici bir rol oynadığını göstermektedir. Bu süreçte, hem alıcı kültürdeki yerel koşulların feminizmi ve feminizme ilişkin söylemi şekillendirdiği hem de feminist düşüncenin çevirmenlerin çeviri tutumlarını şekillendirdiği görülmüştür. Ayrıca, bu ideolojik aktarım sürecinin yalnızca çevrilerek dolaşıma sokulan metinler ya da fikirler aracılığıyla değil; aynı zamanda bu aktarım sürecini yönlendiren ve kendileri de birer "rol model" olan eyleyiciler aracılığıyla gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Bunun yanı sıra, feminist hareketin bir "dalga" gibi zaman zaman yükselip, zaman zaman geriye çekilmesine koşut olarak; feminist çeviri yayıncılığın da yaygınlaştığı ve durgunlaştığı görülmektedir. Bu çerçevede, feminist eserlerin azaldığı ya da feminist söylemden arındırılarak aktarıldığı dönemler dikkat çekmektedir. Bu tür bir dönemde, Payel Yayınları'nın feminist çeviri eserler yayımlaması kuram ile uygulama arasında bir köprü görevi görmektedir. Bu süreçte çevirmen Şemsa Yeğin'in rolü özellikle öne çıkmaktadır. Bu doğrultuda, genel olarak bulgular, bireysel ve kurumsal eyleyiciliğin iç içe geçtiği bir çeviri sürecine işaret etmektedir. Bu yönüyle çalışma, Payel ve çevresindeki eyleyicilerin feminist düşüncenin Türkçeye aktarımındaki rolünü görünür kılmakta ve feminizmin Türkiye'ye gecikmeli gelişi tartışmalarına alternatif bir bakış açısı sunmaktadır. Araştırma kapsamında, bahsi geçen iki yayınevi "uzak okuma" yöntemiyle ve yarı-yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla incelenmekte, bu sayede yayınevleri ve etraflarında kümelenmiş eyleyicilerin profilleri belirginleşmektedir. Bu analiz, feminist düşüncenin Türkiye'de farklı dönemlerde zemin bulduğu koşulları ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çalışma ayrıca, feminist bir yayınevi olarak Kadın Çevresi'nin yayıncılık faaliyetlerini bütüncül bir biçimde incelemektedir. Yukarıda bahsi geçen tarihsel inceleme, feminizmin çevirisinde Kadın Çevresi öncesindeki pratikler ile bu kolektifin eyleyiciliğiyle ortaya çıkan dönüşümü karşılaştırmalı biçimde değerlendirmekte; böylece feminist olarak nitelendirilebilecek çeviri stratejileri hem makro hem de mikro düzeyde görünür kılınmaktadır. Bu kapsamda çalışma, Kadın Çevresi üzerine mevcut literatürden farklı olarak metin-içi çeviri çözümlemesini de içermektedir. Sonuç olarak, bu çalışma feminist çeviri kuramlarını Türkiye bağlamına uyarlayarak literatüre yerel ve tarihsel bir katkı sunmayı; aynı zamanda çeviri, ideoloji ve aktivizm arasındaki ilişkiyi eyleyici-odaklı bir perspektiften yeniden değerlendirmeyi hedeflemektedir. Anahtar Kelimeler; feminist çeviri araştırmaları, Payel Yayınları, Kadın Çevresi, eyleyicilik, feminist çeviri stratejileri.

This study analyses the role of translation in the circulation of feminist thought in Türkiye, with a particular focus on individual and institutional agency. Moving beyond a purely linguistic understanding, translation is conceptualized here as a site of ideological and cultural production in which meanings are negotiated, transformed, and recontextualized. The analysis focuses on the publishing practices of two distinct agents: Payel Publishing, which published Türkiye's first feminist book series despite not being identifiable as a feminist press, and Women's Circle, a feminist collective. By comparing these two cases, the study aims to explore how feminist texts were selected, translated, framed, and circulated across distinct ideological and institutional contexts. The theoretical framework draws on approaches that emphasize the indicative and formative roles of translation in the circulation of theories, the concept of cultural repertoire, and an agency-oriented perspective. Methodologically, the study combines Franco Moretti's "distant reading" with semi-structured interviews, and reflexive thematic analysis (RTA) as developed by Virginia Braun and Victoria Clarke. The findings suggest that translation played a decisive role in the formation and dissemination of feminist thought in Türkiye. The findings indicate that this process operates bidirectionally: while local conditions in the receiving culture shape both feminism and the discourse surrounding it, feminist thought in turn shapes translators' attitudes and practices. Furthermore, ideological transfer does not only occur through texts or ideas in circulation; but also, through the agents who direct this transmission process and who also emerge as "role models". In addition, parallel to the cyclical rise and retreat of the feminist movement like a "wave," feminist translation initiatives also appear to expand and contract over time. Similarly, there are periods when feminist works become rare or are translated in ways that remove or weaken their feminist discourse. In such a period, Payel Publishing emerges as a bridge between feminist theory and practice by publishing key feminist works at an early stage, closely following Western feminist thought. The role of the translator Şemsa Yeğin is particularly prominent in this process. Overall, the findings suggest a translation process in which individual and institutional agency are inextricably linked. In this regard, the study foregrounds the role of Payel and the other agents clustered around it in the transfer of feminist thought into Turkish and offers an alternative perspective on debates concerning second-wave feminism as a latecomer in Türkiye. This research also examines the two publishing houses using the "distant reading" method and semi-structured interviews, in order to map the profiles of the publishers and the agents clustered around them. This examination seeks to explore the conditions under which feminist thought found fertile ground in Türkiye during different historical periods. This study also interrogates the publishing activities of Women's Circle in its entirety. The historical analysis mentioned above offers a comparative account of translation practices related to feminism prior to Women's Circle and the transformation that emerged through the agency of this collective. In doing so, it highlights feminist translation strategies at both macro and micro levels. In this context, the research also includes an intertextual translation analysis, going beyond the scope of existing literature on Women's Circle. By situating feminist translation within the specific historical and cultural context of Türkiye, this study aims to contribute to the existing literature by offering a local and agency-oriented perspective, and by rethinking the relationship between translation, ideology, and activism. Keywords; feminist translation studies, Payel Publishing, Women's Circle, agency, feminist translation strategies.