Çağdaş Uygurcada kip, görünüş ve zaman kodlaması

Bu çalışma, Türk dilinin doğu grubunun modern temsilcisi olan Çağdaş Uygurcada fiil çekim sisteminin temel taşlarını oluşturan kip, görünüş ve zaman (TAM - Tense, Aspect, Mood) kategorilerini dilbilimsel bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Türk dillerinin tarihsel evrimi içerisinde bu üç kategori hem morfolojik yapıları hem de taşıdıkları anlamsal işlevler bakımından birbirleriyle iç içe geçmiş, karmaşık bir doku sergilemektedir. Bu tez, söz konusu kategorilerin Çağdaş Uygurca özelinde nasıl “kodlandığını”, eklerin hangi bağlamlarda hangi işlevleri üstlendiğini ve bu geçişkenliklerin dilbilgisel sınırlarını belirlemeyi hedefleyen sistematik bir araştırmadır. Araştırmanın yöntemsel çerçevesini, modern fonksiyonel dilbilim kuramları ve tipolojik yaklaşımlar oluşturmaktadır. Özellikle F. R. Palmer, J. Bybee, J. Lyons ve T. Givón gibi bilim insanlarının literatüre kazandırdığı “gerçeklik/gerçek dışılık” (realis/irrealis) dikotomisi ve “gramerleşme” (grammaticalization) teorileri, çalışmanın kavramsal zeminini teşkil etmektedir. Çağdaş Uygurcadaki fiil sisteminin sadece geleneksel dil bilgisi kurallarıyla açıklanamayan yönleri, bu kuramsal yaklaşımlar aracılığıyla çözümlenmiş; eklerin sadece zaman bildirmekle kalmayıp, konuşurun olaya dair tutumunu (kip) veya eylemin gerçekleşme biçimini (görünüş) nasıl kodladığı somut verilerle ortaya konmuştur. Çalışmanın veri tabanı, Çağdaş Uygurcanın kullanım çeşitliliğini yansıtan geniş bir külliyata dayanmaktadır. Araştırma sürecinde; Çağdaş Uygur edebiyatının mihenk taşı sayılan romanlar, güncel toplumsal ve kültürel meselelerin işlendiği süreli yayınlar (dergiler) ve farklı üslup özelliklerini barındıran çağdaş edebî türler taranmıştır. Bu zengin veri seti, dilin sadece teorik yapısını değil, aynı zamanda yaşayan, dinamik ve bağlamsal kullanımlarını da analiz etme imkânı sunmuştur. Tezin bölümlendirilmiş yapısı içerisinde; öncelikle “kip ve kiplik” kavramları, konuşurun önermeye dair inancını, niyetini veya zorunluluk algısını ifade eden yapılar üzerinden tasnif edilmiştir. Ardından “görünüş” kategorisi ele alınarak; eylemin başlangıcı, süreci, bitişi veya alışkanlık bildirme durumları Çağdaş Uygurcanın özgün ek dizgesiyle incelenmiştir. “Zaman” bölümünde ise, eylemin konuşma anına göre zamansal konumu analiz edilirken, bu kategorinin kip ve görünüşle olan kaçınılmaz etkileşimi (interfere) üzerinde durulmuştur. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular, Çağdaş Uygurcada birçok biçimbirimin (morfem) “çok işlevli” (polysemic) bir karakter sergilediğini göstermektedir. Bir ekin, kullanıldığı bağlama ve beraberinde geldiği fiil köküne göre zaman işlevinden sıyrılarak tamamen bir “görünüş” veya “kip” işaretleyicisine dönüşebildiği tespit edilmiştir. Bu durum, dilin ekonomikleşme eğilimi ve anlam daralması/genişlemesi süreçleriyle doğrudan ilişkilidir. Sonuç olarak bu çalışma, Çağdaş Uygurca üzerine yapılacak gelecekteki dilbilimsel araştırmalara kuramsal bir model sunmayı ve Türk dilleri arasındaki karşılaştırmalı çalışmalara veri sağlamayı amaçlayan özgün bir katkı niteliğindedir.

This study aims to conduct a comprehensive linguistic analysis of the verb system in Contemporary Uyghur, a prominent representative of the Eastern branch of Turkic languages, focusing specifically on the categories of Mood, Aspect, and Tense (TAM). Within the historical evolution and geographical distribution of Turkic languages, these three categories exhibit a complex, intertwined structure both in terms of morphological formation and semantic functions. This thesis systematically investigates how these categories are “coded” in Contemporary Uyghur, identifying the functional boundaries of suffixes and their contextual interactions. The methodological framework of the research is grounded in modern functional linguistic theories and typological approaches. In particular, the “realis/irrealis” dichotomy and “grammaticalization” theories developed by renowned linguists such as F. R. Palmer, J. Bybee, J. Lyons, and T. Givón constitute the conceptual foundation of the study. Aspects of the Contemporary Uyghur verb system that cannot be explained solely by traditional grammatical rules are analyzed through these theoretical lenses. The study demonstrates with concrete data how suffixes do not merely indicate time but also code the speaker's attitude (mood) or the internal temporal structure of the action (aspect). The database of the study relies on an extensive corpus reflecting the living spirit and usage diversity of Contemporary Uyghur. During the research process, a wide range of materials was analyzed, including novels that are considered milestones of modern Uyghur literature, periodicals (magazines) covering current social and cultural issues, and various contemporary literary genres. This rich data set has provided the opportunity to analyze not only the theoretical structure of the language but also its dynamic and contextual applications.. Within the organized structure of the thesis, the concepts of “Mood and Modality” are first classified through structures expressing the speaker's belief, intention, or perception of necessity regarding a proposition. Subsequently, the “Aspect” category is examined, focusing on the beginning, duration, completion, or habitual nature of actions through the unique suffix system of Contemporary Uyghur. In the “Tense” section, while analyzing the temporal position of the action relative to the moment of speaking, the inevitable interaction (interference) of this category with Mood and Aspect is emphasized. The findings obtained from the research indicate that many morphemes in Contemporary Uyghur exhibit a “polysemic” character. It has been determined that, depending on the context and the verb root they are attached to, a suffix can shift from a tense function to become a dedicated marker of “aspect” or “mood.” This phenomenon is directly related to the language's tendency towards economy and the processes of semantic narrowing or broadening. Consequently, this study serves as an original contribution intended to provide a theoretical model for future linguistic research on Contemporary Uyghur and to offer data for comparative studies among Turkic languages.