Volkanik Kapadokya’da Yeni Bir Kalkolitik Kaya Üstü Yerleşme: Büyük Deller Kazısı Ön Değerlendirme

Büyük Deller, Aksaray ili, Gülağaç ilçesi, Demirci Kasabası’nın yaklaşık 1,5 km kuzeyinde, sarp kayalık bir yükselti üzerinde yer almaktadır. İlk olarak 1994 yılında Sevil Gülçur başkanlığında yürütülen “Aksaray, Nevşehir ve Niğde İlleri Yüzey Araştırması” sırasında tespit edilen yerleşmede kazılar 2021 yılında başlamıştır. Hellenistik dönemde bir kale olarak kullanılan Büyük Deller, Anadolu tarihöncesinin en az bilinen kentleşme öncesi sürecine ait olup, göreli olarak Orta ve muhtemelen Son Kalkolitik döneme tarihlenmektedir. Son araştırmalar, MÖ 5200’lere gelindiğinde, bölgede Geç Neolitik’in devamı niteliğindeki Erken Kalkolitik ova yerleşimlerinin yeni bir yer seçimi anlayışıyla terk edildiğini göstermektedir. Büyük Deller’in çevresine hâkim konumdaki yer seçimi ve tarihöncesi toplumların kültürlerini biçimlendiren hammadde kaynaklarına yakınlığı dikkat çekmektedir. Yerleşmede, sürtme taş endüstrisinin yanı sıra standart dilgi üretimiyle yontmataş alet teknolojisi ve Güvercinkayası ve Köşk Höyük ile benzer koyu yüzlü açkılı çanak çömlek geleneği önem taşımaktadır. Aşağıda ilk sonuçlarına yer verilen Büyük Deller kazıları, kentleşme öncesi kalıcı yerleşimlerin oluşum sürecini anlamaya ve Kalkolitik Kapadokya’daki yerleşim modellerine yeni bir bakış açısı kazandırmaya yönelik yürütülmektedir.

Büyük Deller is located on a steep rocky outcrop about 1. 5 km north of Demirci, in the Gülağaç district of Aksaray province . First identified in 1994 during the Aksaray, Nevşehir and Niğde Provinces survey directed by Sevil Gülçur, excavations at the site began in 2021. The site, which functioned as a fortress during the Hellenistic period, has been dated relatively to the Middle and, the Late Chalcolithic period, thus representing a relatively obscure phase of pre-urbanization in Anatolia. Recent research suggests that by 5200 BC, Early Chalcolithic settlements in the region were superseded by new patterns of site selection. The strategic location and proximity to sources of raw materials of the site of Büyük Deller were of great importance to prehistoric communities. An extensive chipped stone and ground stone industry, with a particular emphasis on standardized blade production, has been revealed. The ceramic assemblage is notable for its preponderance of dark burnished wares, similar to those found at Güvercinkayası and Köşk Höyük, suggesting a connection with the Middle Chalcolithic. Excavations at Büyük Deller, whose initial findings are outlined below, are conducted with the aim of understanding the formation process of permanent settlements prior to urbanisation, thereby offering a novel perspective on Chalcolithic Cappadocia settlement patterns.